The Dalai Lama answers a question

My favorite these day...

Nghiệp vụ nhập vai và công an trong báo chí điều tra

Chủ định để bài viết này cho khóa tập huấn báo chí và một số nhà báo quan tâm, nhưng những lo ngại về vụ bắt nhà báo Hoàng Khương có thể ảnh hưởng đến nỗ lực làm báo điều tra và nghiệp vụ nhập vai trên Blog anh Nguyễn Vạn Phú mới đây buộc mình (tác giả Trần Lệ Thùy) quyết định công bố bài viết. Hy vọng những trao đổi này có thể giải đáp một phần thắc mắc về nghiệp vụ trong vụ Hoàng Khương và để vụ này không gây hệ lụy tiêu cực đến báo chí điều tra ở Việt Nam. Thay vào đó, rút ra một số kinh nghiệm "xương máu". Những ví dụ trong bài cũng cho thấy công an ở đâu cũng là tổ chức có nhiều quyền lực, rất dễ dẫn đến lạm dụng gây hậu quả lớn về xã hội. Vì vậy, ở đâu công an cũng cần được giám sát chặt chẽ để tránh sự lạm dụng quyền lực này.
------------------------

Cảnh sát bí mật

Năm 2003, bộ phim tài liệu của hãng BBC “Cảnh sát bí mật” phát hình cảnh sát Anh đội mũ trùm đầu theo dấu hiệu của Ku Klux Klan, tổ chức phân biệt chủng tộc khét tiếng của Mỹ. Những cảnh sát này thường xuyên dùng những từ như “mọi đen” hay “Paki” miệt thị với người Trung Ấn. Bộ phim gây sốc toàn nước Anh khi đưa ra sự thật về tình trạng phân biệt chủng tộc trong giới cảnh sát.

Phóng viên 28 tuổi Mark Daly của BBC đã gia nhập lực lượng cảnh sát ở Manchester 9 tháng và bí mật quay phim tại trung tâm huấn luyện ở Cheshire.

Mark Daly bị bắt vào tháng 8-2003 sau khi cảnh sát nhận được mật báo về một nhà báo đóng giả lọt vào lực lượng cảnh sát. Cảnh sát điều tra anh vì tội làm hỏng quân phục do giấu camera và làm phí phạm tiền công quỹ đào tạo anh thành cảnh sát.

Hãng BBC bị chỉ trích vì dùng thủ pháp nhập vai. Nhưng ban biên tập bảo vệ cách họ làm vì cho rằng đó là cách duy nhất có thể thu thập được chứng cớ.

Năm sĩ quan cảnh sát Anh từ chức và bảy cảnh sát bị đình chỉ. Thủ tướng Anh Tony Blair nói bất cứ ai, kể cả cảnh sát, cũng phải sốc khi chứng kiến những cảnh trong bộ phim.

Mark Daly được tại ngoại sau đó. Viện công tố quyết định rằng không có đủ chứng cớ để đưa anh ra tòa.

Mark Daly được nhận giải Nhà báo trẻ của năm 2004 cho loạt điều tra này.

Sau khi bị bắt, Mark Daly nói trên tờ The Guardian: “Đề tài vô cùng quan trọng và tôi nghĩ BBC hoàn toàn đủ lý do để thực hiện bài điều tra. Tôi biết là tôi có sự ủng hộ tối đa của BBC và họ sẽ đứng sau tôi. Cảnh sát Manchester luôn nói rằng họ cởi mở và đáng tin cậy. Vì thế, họ nên chào đón cuộc điều tra này.”

Nghiệp vụ nhập vai

Nhập vai để viết điều tra là thủ pháp báo chí phổ biến ở Anh, nhưng không phổ biến ở Mỹ và nhiều nước khác vì thường bị coi là không đạo đức. Các hãng tin lớn hầu như hoàn toàn không cho phép phóng viên nhập vai. Nhà báo của các hãng tin thường được quy định phải nói rõ vai trò nhà báo trước khi phỏng vấn. Trừ những trường hợp đặc biệt, ví dụ ở các nước chiến tranh hoặc thù địch thì nhà báo được phép nghe các cuộc trò chuyện mà không cần xưng vai trò nhà báo.

Nhận xét về vụ nhà báo Hoàng Khương ở Việt Nam, Stephen Whittle, nguyên giám đốc biên tập của BBC, phụ trách vụ “Cảnh sát bí mật” đặt câu hỏi: Ai là người đề nghị trả tiền ? công an hay nhà báo ? Nhà báo nên luôn luôn tránh vi phạm luật pháp. Trong trường hợp này, nếu công an nói rõ rằng anh ta sẽ trả lại xe nếu nhận được một khoản hối lộ thì nhà báo nên dừng lại. Nhà báo đã có đủ chứng cớ. Báo chí Anh không thường tham gia vào hành động tội phạm bằng cách trả tiền hay đưa ra những hành động ủng hộ thực tế.

Tuy việc thế nào là đủ chứng cớ đối với pháp luật Việt Nam và pháp luật Anh khác nhau. Nhưng ý kiến của người từng đứng đằng sau những vụ điều tra hàng đầu của báo chí Anh gần đây đáng để tham khảo.

Ông Whittle nói trong trường hợp “Cảnh sát bí mật” của BBC, nhà báo Mark Daly chỉ được phép ghi hình bí mật khi các cảnh sát có những hành động phân biệt chủng tộc. Anh không được phép khuyến khích hoặc gợi ý để họ nói hoặc có hành động phân biệt chủng tộc.

Nhiều người học báo chí ở Việt nam chắc vẫn nhớ đến tác phẩm“Dưới lốt da đen” của nhà báo John Howard Griffin. Câu chuyện nhà báo Mỹ nhuộm da để viết về nạn phân biệt chủng tộc ở miền Nam nước Mỹ trở thành nguồn cảm hứng để nhập vai của các nhà báo trẻ.

Ngay người viết cũng bắt đầu nghề báo bằng việc nhập vai mua ma túy ở ngõ Lò Lợn, Bạch Mai hay phá đường dây môi giới mua bán con nuôi với Pháp mà không có bất cứ sự phòng bị gì, ngoài việc không mang giấy tờ để tránh bị những kẻ buôn ma túy phát hiện.

Những thủ pháp nghề nghiệp nguy hiểm này được thực hiện nhiều ở Việt Nam và đã mang lại nhiều bài điều tra nóng bỏng. Tuy nhiên, vụ nhà báo Hoàng Khương cho thấy các nhà báo Việt Nam còn thiếu những quy định rõ ràng về luật pháp và đạo đức khi sử dụng thủ thuật này.

Báo chí Anh có những quy định rõ ràng khi sử dụng thủ thuật này như sau:

Một là đề tài phải mang tính lợi ích công lớn. Tham nhũng của công an trong trường hợp nhà báo Hoàng Khương nằm trong tiêu chí này.

Hai là có chứng cớ như tài liệu hoặc nhân chứng cho thấy đúng là có các hành động vi phạm.

Ba là những thủ pháp và phương tiện nhà báo sử dụng phải được xem xét, cân nhắc so với mức độ nghiêm trọng của đề tài. Việc nhập vai chỉ nên được sử dụng trong trường hợp chống lại tội phạm hoặc hành vi sai trái nghiêm trọng. Trong vụ “Cảnh sát bí mật”, phóng viên BBC chỉ nói dối đúng một điều trong hồ sơ xin gia nhập lực lượng cảnh sát. Ban biên tập BBC cho rằng đó là vấn đề nhỏ so với sự nghiêm trọng của đề tài đang được điều tra.

Bốn là không bao giờ nên đặt bẫy đối tượng điều tra.

Năm là nhà báo cần phải đảm bảo bài viết công bằng nhất.

Ở một số nước như Ấn Độ và Peru, nhà báo nhập vai đã phát hiện những vụ việc lớn, thậm chí dẫn đến sự ra đi của Thủ tướng. Nhập vai còn có thể mang lại sự giật gân cho những bài báo mang tính thương mại, giải trí.

Vụ Hoàng Khương không phải là dấu chấm hết cho nghiệp vụ nhập vai

Trong trường hợp nhà báo Hoàng Khương, câu hỏi về nghiệp vụ được đặt ra là liệu lợi ích công có bị lẫn với lợi ích riêng (về cậu em vợ). Hai là Tòa soạn Tuổi Trẻ có được biết và kiểm soát quá trình nhập vai như BBC đã làm với Mark Daly?

Hy vọng những kết quả mang tính lợi ích công mà các bài báo của Hoàng Khương mang lại được cơ quan công quyền cân nhắc, so sánh với hậu quả các lỗi nghiệp vụ của anh, giống như Viện công tố đã làm với Mark Daly.

Hy vọng vụ nhà báo Hoàng Khương không khiến cho việc sử dụng nghiệp vụ nhập vai bị dừng lại hoàn toàn ở Việt Nam. Vì trong một số hoàn cảnh, nhập vai là nghiệp vụ quan trọng của nhà báo để điều tra những sai phạm lớn.

Trên thế giới, có ít trường hợp nhà báo bị khởi tố vì nhập vai được ghi nhận. Nhưng các tòa soạn luôn biết rằng họ phải đối mặt với các nguy cơ bị bắt và kết tội. Vì vậy, các tòa soạn và nhà báo nên chuẩn bị các phương án kỹ, nắm chắc về luật và không đánh giá thấp các nguy cơ phải đối mặt khi sử dụng thủ pháp này.

Trần Lệ Thùy

Giọt nước mắt của lề phải

Trong suy nghĩ của nhiều người ngoài ngành, qua phản ánh của phim ảnh, nghề báo đẹp như được một phủ lớp hào quang.

Nhà báo được tiếp xúc với số lượng người cực lớn, trong đó có nhiều quan chức cao cấp, văn nghệ sĩ nổi tiếng. Nhà báo có thể “dồn” một ông cốp tới lúc phải đắng họng, có thể vạch trần những âm mưu xấu xa, có thể bá vai bá cổ một nhà văn chụp ảnh, hay ôm hoa đứng bên các nghệ sĩ. Nhà báo có xu hướng là người quảng giao, rất hiểu biết, nói chuyện hay ho, trên thông thiên văn dưới tường địa lý, giữa biết đủ ngóc ngách của xã hội. Nhà báo có xu hướng thông minh, hài hước, dũng cảm, biết chụp ảnh. Nghề báo là nghề đầy vinh quang và có cả sự phiêu lưu mạo hiểm…

Đó là suy nghĩ của nhiều người ngoài ngành về nghề báo và nhà báo. Tất nhiên, không phải 100% ý kiến đánh giá đều như vậy. Ở thái cực kia, người ta lại nghĩ nhà báo Việt Nam là cái lũ đầu rỗng, nỏ mồm chém gió và nói phét, đã thế lại đểu, chỉ giỏi vặt tiền doanh nghiệp, nói tục chửi bậy kinh khiếp mà viết lách thì không bài nào sạch lỗi.

Người ta cũng có thể nghĩ nhà báo Việt Nam là một lũ cừu, cứ sểnh ra là viết sai, viết láo, viết không có lợi cho tình hình chung, làm phương hại tới quan hệ giữa Việt Nam và một quốc gia nào đó.

Người ta còn nghĩ nhà báo Việt Nam là một bọn bồi bút, bọn lưỡi gỗ tuyên truyền phản dân hại nước, ngậm miệng ăn tiền. Không đếm được có bao nhiêu lời mạt sát “lề phải” trên mạng: “não nhẵn”, “óc phẳng”, “hèn hạ”, “ngu xuẩn”, “vô lương tâm”…

Tuy nhiên, không thể tóm gọn diện mạo của cả làng báo Việt Nam trong một vài tính từ tích cực hay tiêu cực nào. Vì họ có tất cả những gương mặt ấy, khía cạnh ấy. Và dù thế nào đi nữa, trong đội ngũ các chiến sĩ trên mặt trận văn hóa-tư tưởng (cách gọi khác của từ “đàn cừu”), vẫn luôn có những nhà báo lề phải ngày đêm lặng lẽ mang những gì tốt đẹp nhất mình có thể tìm được đến cho độc giả.

Tôi kính phục họ - những nhà báo trung thực, giấu sự phản kháng vào trong thầm lặng. Thật tiếc là, dẫu vô cùng muốn viết về họ, nhưng ngay cả lúc này, tôi vẫn cứ phải giấu tên các nhà báo ấy, để họ ở yên trong trận tuyến của họ - vì lẽ mọi lời nói ám chỉ đến họ đều có thể trở thành thông tin chỉ điểm.

“Nhưng chúng ta không thể bỏ mặc thế giới này…”

Họ trước hết là những người rất thông minh, sắc sảo. Và chúng ta đều hiểu là, một người có đầu óc thông minh, sắc sảo, biết xét đoán và biết phản biện, sẽ không bao giờ chấp nhận sự định hướng, lừa mị, bưng bít. Không thể che mắt họ bằng lối nhồi sọ của thế kỷ trước.

Họ cũng “phản động” chẳng kém bất kỳ nhà báo tự do, blogger lề trái nào. Nhưng trong hoàn cảnh của họ, họ không thể thoải mái viết bài phê phán, chỉ trích rồi đưa lên mạng tùy thích. Họ im lặng, cố gắng mang đến cho độc giả những thông tin tốt nhất có thể có được, thông qua một lối diễn đạt nhẹ nhàng nhất, và chỉ thầm ước mong: rồi độc giả sẽ hiểu.

Không có họ, ai là người đưa những thông tin đầu tiên về đại dự án bauxite 2009 ở Tây Nguyên ra công luận?

Không có họ, ai đưa những phát ngôn “đỉnh cao trí tuệ” trong chính trường Việt Nam lên mặt báo? Ai ghi lại những câu nói “bất hủ”, phản ánh trình độ (ít nhất là khả năng tư duy logic, khả năng diễn đạt) đáng báo động của một bộ phận không nhỏ quan chức nước nhà?

Không có họ, ai phản ánh về những vụ dân thường chết trong đồn công an một cách bí hiểm? Cho dù nhiều sự việc đau lòng như thế có thể chẳng đi về đâu, nhưng ít nhất, cũng nhờ có họ mà chuyện đã được đưa ra công luận.

Không có họ, ai viết về mãi lộ? về lũ lụt, tai nạn, tiền cứu trợ bị bớt xén hay hàng cứu trợ toàn bột giặt? về những tai nạn thảm khốc – cho thấy một xã hội đầy rủi ro, tỷ lệ tử chắc chắn là cao hơn mức 6/1.000 người dân/năm rất nhiều? về những bê bối trong trường học, bệnh viện? về một Vinashin vỡ nợ? Tất nhiên, việc báo chí viết về Vinashin hay các bê bối tương tự rất có thể chỉ là kết quả của những đấu đá nội bộ “trên thiên đình”, trong đó báo chí được sử dụng làm công cụ, vũ khí để bắn giết nhau, nhà báo chỉ là những con tốt mà thôi. Nhưng dù sao thì lũ tốt đen ấy cũng đã làm được công việc đưa một phần sự thật ra ánh sáng.

Cũng có những lúc lề trái và lề phải “phối hợp tác chiến” một cách rất hoàn hảo. Hình ảnh những người dân đi đầu trong đoàn biểu tình mùa hè năm 2011, giương cao tờ báo Thanh Niên với hàng chữ nổi bật trên trang nhất: “Không chủ trương trấn áp người biểu tình yêu nước”, có đủ nói lên sự ủng hộ ngấm ngầm của lề phải cho lề trái chăng? Tôi nhớ ở đâu đó, một độc giả bình luận: “Báo Thanh Niên đã góp sức để người dân thể hiện lòng yêu nước một cách an toàn – và quý báo cũng… an toàn!”.

Họ cũng ra đi. Ra đi nhiều lắm. Cứ sau mỗi vụ tờ báo nào đó bị xử lý, rất có thể là lại có hàng loạt người “bay”. Nhất là với cái thứ văn hóa đổ vấy của người Việt Nam, khi một loạt bài được “trên” biểu dương, thì lãnh đạo tòa báo hưởng, mà khi loạt bài bị “đánh” thì chỉ có thằng đánh máy, con sửa mo-rát là chết, mà lại là chết trong âm thầm, không ai hay biết.

Cũng nhiều người tự động bỏ đi, vì chán ngán, vì bế tắc. Một trong những người ấy đã gửi tôi một dòng tin nhắn mà không bao giờ tôi quên được: “Nhưng chúng ta không thể bỏ mặc thế giới này cho những kẻ mà ta khinh bỉ”. (1)

Vì nhân dân

Năm 2009, trong một bài về “Chuyện làm báo ở Sài Gòn trước 1975”, tôi đã viết: “… nghề báo thì bao giờ cũng vậy, là niềm vui, là nỗi buồn, là lòng nhiệt tình của tuổi trẻ và cả những giọt nước mắt”. Đó thực chất là điều tôi muốn nói về báo chí Việt Nam sau năm 1975. Tôi không biết trong cuộc chiến thầm lặng chống lại sự bưng bít, bóc trần cái xấu, thúc đẩy sự minh bạch, bao nhiêu nhà báo đã lau nước mắt.

Chiều 2/8/2011. Ngày ấy, ở Hà Nội diễn ra hai sự kiện: phiên xử phúc thẩm TS. Luật Cù Huy Hà Vũ và cuộc họp giao ban báo chí của Ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội, với nội dung thông báo kết quả điều tra vụ “đạp mặt người biểu tình”.

Cảm giác “lạnh người” khi nghe tin ấy: Bộ Công an tổ chức họp báo ngay tại Thành ủy Hà Nội (giữa trung tâm thủ đô) để thông báo kết quả điều tra, và trước đó, tin đồn ít nhiều rằng đã có những cuộc tiếp xúc, điều đình giữa công an và người biểu tình bị đạp mặt – anh Nguyễn Chí Đức. Chúng tôi đều hiểu rằng, không có lý gì mà công an tự tin đến thế. Chắc là sẽ có một diễn biến gì đó…

3 giờ chiều, từ ngoài đường, tôi gọi điện cho bạn (vừa ở cuộc họp báo ra):

- Tình hình sao rồi mày?

- Xong rồi. Họ bảo tay Đức chống đối, ngồi bệt xuống đất, nên công an phải khiêng lên xe đưa về đồn. Ông Đức cũng bảo không bị ai đánh, viết tường trình nói rõ thế rồi.

- Còn cái clip kia?

- Không xác định được có phải là giả không.

- Thế bây giờ mày định…?

- Thì về viết bài, có thế nào viết như thế chứ còn định gì. So what? (thế thì sao)

- So what cái cục cứt! – chưa bao giờ tôi thô lỗ như thế trên điện thoại di động. – Mày định thế nào? Mày muốn cứ thế mà tương vào bài à? Mày không hỏi Chí Đức lấy một câu à?

- Mày muốn gì? Có giỏi thì mày viết đi, viết xem có đăng được không?

Hai người chửi nhau một trận nảy lửa trên điện thoại.

- Đừng có vô lý thế. Mày phải hiểu là không thể khác được. Trong trường hợp này tao chỉ có thể làm hết sức mình là phản ánh lại đúng sự việc qua lời của công an, và sẽ ghi rõ là “theo kết luận điều tra”. Thông tin được chừng nào tới người đọc tốt chừng ấy. Mày viết theo kiểu đa chiều, lấy ý kiến Chí Đức, xem có đăng được không? Sao cáu kỉnh vô lý thế? Có phải lỗi của tao không?

Đến lượt tôi ngồi bệt xuống đất, tay run bắn lên vì giận. Phải, chính tôi mới là kẻ vô lý. Tại sao tôi lại gầm lên trên điện thoại, lại văng tục với bạn tôi – nhà báo mà tôi nể phục, quý trọng, nhà báo mà tôi vẫn thường yêu mến bảo: “Như John Lennon và Paul McCartney, hai ta song kiếm hợp bích”. Tại sao tôi lại nói bạn như thế, trong khi cả hai đều hiểu ai là những kẻ phải chịu trách nhiệm về tất cả chuyện này.

Bất cứ người làm báo chuyên nghiệp nào cũng hiểu quá rõ rằng, “trung thực, khách quan, công bằng” là các nguyên tắc đạo đức hàng đầu; và nếu ở một nền truyền thông đa chiều như phương Tây, thì sau khi dự một cuộc họp báo của cơ quan công an như thế, việc tiếp theo phóng viên phải làm là phỏng vấn “phía bên kia”, tức là nạn nhân Nguyễn Chí Đức, để xem anh có ý kiến như thế nào, có thực anh đã viết tường trình khẳng định mình không bị đạp mặt hay không.

Nhưng báo chí nước mình nó khác, khác ghê lắm. Mà chẳng riêng báo chí, nói chung là cái nước mình nó khác. Video clip ghi lại hình ảnh vụ đạp mặt không được thừa nhận một cách thản nhiên. Cuộc họp báo của cơ quan công an, tổ chức tại Thành ủy Hà Nội, không có mặt Nguyễn Chí Đức, cũng không mời bất cứ một ai trong số những người đã ký kiến nghị đề nghị xử lý nghiêm vụ đạp mặt công dân. Kết luận chỉ hàm ý đơn giản là Nguyễn Chí Đức ăn vạ. Hỡi ôi, cả một hệ thống xông vào vùi dập một công dân! Và chúng tôi đã chẳng thể làm gì để bảo vệ công dân ấy.

Nhưng bạn tôi nói đúng. Chúng tôi không làm khác được. Trong một nền báo chí được định hướng chặt chẽ, sát sao. Trong một nền truyền thông nơi “quyền bình luận” của nhà báo bị triệt tiêu sạch sẽ – đừng hỏi vì sao báo chí (lề phải) Việt Nam bao năm qua không có nổi một cây viết bình luận cho ra hồn; phóng viên, nhà báo đâu có cái quyền ấy; nó là quyền của lực lượng “chống âm mưu diễn biến hòa bình” kia. Trong một nền truyền thông nơi báo chí bị coi như công cụ, nhà báo không khác gì con chó, khi nào bảo sủa thì sủa, bảo im thì im. Thì người làm báo phải lựa chọn. Hoặc là im lặng để cố gắng đưa được thông tin tới bạn đọc chừng nào tốt chừng ấy. Hoặc ra đi.

Và trong cuộc chiến lặng thầm đưa thông tin tới bạn đọc, nhiều nhà báo chỉ còn biết gạt nước mắt, thở dài mỗi khi bị hiểu nhầm, bị nghe chửi (oan) là “lưỡi gỗ”, “chó lợn”, “ngu xuẩn”… Đôi khi, họ làm tôi nhớ đến một câu hát buồn:

“Many times I’ve been alone,
and many times I’ve cried.
Many ways you’ve never known,
but many ways I’ve tried…” (2)

Ngước mắt nhìn trời…

Năm 2011 khép lại bằng một vài sự kiện, trong đó có chuyến về nước của GS. Trịnh Xuân Thuận, nhà vật lý thiên văn người Mỹ gốc Việt. Một trong những nhà báo thầm lặng mà tôi cũng rất yêu mến, khi tôi hỏi “có theo sự kiện này không”, đã trả lời: “Khi thất vọng với mặt đất thì là lúc nên nhìn lên trời”.

Dẫu là một câu nói đùa, nhưng nó đúng. Nhìn lên trời cũng là một cách để bớt ức chế với mặt đất. Nếu không ngước mắt nhìn trời, họ – những nhà báo vẫn cố gắng bám trụ với nghề, chấp nhận cay đắng, chấp nhận sự định hướng của một lực lượng mà năng lực truyền thông hẳn nhiên là thua xa họ – sẽ không chịu nổi bao nhiêu bụi bặm, rác rưởi.

Thôi thì chúng ta có thể hy vọng rằng, mọi việc được làm trên thế giới này đã được tiến hành bằng hy vọng.


Ghi chú:

1. Tiểu thuyết “Suối nguồn” (The Fountainhead, 1943) của Ayn Rand.
2. Ca khúc “Con đường dài và khúc khuỷu” (The Long and Winding Road, 1970) của “The Beatles”.
3. “Everything that is done in the world is done by hope” (Martin Luther).

Đoan Trang